PHÚ ĐỊNH TRONG DÒNG CHẢY KHÔNG GIAN VĂN HÓA
“TRÊN BẾN DƯỚI THUYỀN”

Nếu nhìn trên bản đồ Thành phố Hồ Chí Minh, Phường Phú Định hiện ra như một con thuyền thon dài xuôi theo hướng Đông – Tây, nằm ở phía Tây – Nam thành phố. Nhưng khi xoay tấm bản đồ từ Nam lên Bắc, hình dáng ấy lại càng rõ nét hơn: một chiếc thuyền đuôi phụng, mũi hướng về rạch Ông Lớn, đuôi vươn ra sông Cần Giuộc, lặng lẽ neo mình giữa mạng lưới kênh rạch chằng chịt.

Ngay từ thuở khẩn hoang, vùng đất này đã gắn chặt số phận mình với sông nước. Ba mươi sáu kênh rạch lớn nhỏ đan xen như mạch máu, kéo dài gần 45km, vừa chia cắt, vừa kết nối toàn bộ không gian cư trú. Kênh Đôi chạy dọc như xương sống, cùng kênh Tàu Hủ, rạch Ông Lớn, Ruột Ngựa, Bến Nghé… tạo nên một không gian sông nước vừa trữ tình, vừa năng động – nơi ghe thuyền có thể đi suốt từ nội đô ra miền Tây Nam Bộ.

Chính điều kiện tự nhiên ấy đã hình thành nên một lối sống đặc trưng: nhà quay mặt ra sông, bến nước là chợ, ghe thuyền là phương tiện mưu sinh. Từ rất sớm, nơi đây đã hiện diện một hình ảnh quen thuộc: trên bờ là kho bãi, chành vựa; dưới sông là ghe thuyền tấp nập neo đậu – một cảnh sinh hoạt mà người dân gọi bằng cái tên mộc mạc nhưng đầy hình tượng: “trên bến dưới thuyền”.

Trong ký ức của Sài Gòn – Chợ Lớn xưa, Bến Bình Đông là một cái tên quen thuộc. Từ cuối thế kỷ XVIII, khi người Hoa từ Cù Lao Phố xuôi thuyền về đây, vùng đất ven kênh Tàu Hủ nhanh chóng trở thành bến nước sầm uất, gắn với hệ thống xay xát, kho gạo, chành lúa lớn bậc nhất Nam Bộ. Dọc hai bờ kênh, những dãy nhà kho mái ngói đỏ au mọc lên từ đầu thế kỷ XX, soi bóng xuống dòng nước phù sa. Ghe thuyền từ Long An, Tiền Giang, Vĩnh Long, Bến Tre… ngày đêm chở lúa gạo, nông sản miệt vườn cập bến, rồi từ đó tỏa đi khắp Chợ Lớn, ra tận cảng biển.

Một nhà báo Pháp cuối thế kỷ XIX từng ghi lại cảnh tượng ấy: thuyền bè qua lại không ngớt, cu-li khuân vác tấp nập, bao gạo, cá khô, trái cây, gốm sứ chất đầy dọc bờ rạch. Đó là thời kỳ mà tinh thần “trên bến dưới thuyền” hiện diện rõ nét nhất, trở thành nhịp đập của cả một vùng thương hồ sông nước.

Rồi thời gian trôi đi. Khi giao thông đường bộ dần thay thế đường thủy, vai trò vận chuyển của kênh Tàu Hủ không còn như trước. Bến nước xưa lặng lẽ hơn, không còn cảnh bốc dỡ thâu đêm. Nhưng những con thuyền miền Tây thì vẫn còn đó. Mỗi độ giáp Tết, ghe từ Sa Đéc, Cái Mơn, Chợ Gạo… lại chở theo hoa kiểng, trái cây chưng xuân, lặng lẽ neo về bến cũ. Không hẹn mà gặp, Bến Bình Đông khoác lên mình sắc xuân rực rỡ: mai vàng, cúc nở, vạn thọ, tắc kiểng, hoa giấy… trải dài trên mặt nước suốt nhiều cây số.

Người dân thành phố tìm đến đây không chỉ để mua hoa, mà để đi chợ Tết đúng nghĩa – đi giữa mùi nước sông, mùi hoa mới cắt, nghe tiếng mái chèo khua nhẹ, tiếng gọi nhau í ới từ những chiếc ghe mộc. Có hoa trên bờ, có hoa dưới thuyền – một trải nghiệm hiếm hoi còn giữ được giữa lòng đô thị.

Nhận thấy giá trị văn hóa độc đáo ấy, từ năm 2013, Chợ Hoa Xuân “Trên bến dưới thuyền” được phục dựng và tổ chức bài bản, từng bước trở thành một không gian văn hóa đặc trưng của Quận 8 cũ (nay là Phường Phú Định). Đến năm 2020, sự kiện chính thức được Thành phố Hồ Chí Minh công nhận là một trong những lễ hội – sự kiện văn hóa, nghệ thuật tiêu biểu thường niên. Ngày nay, mỗi độ xuân về, bến nước xưa rực rỡ trong diện mạo mới: bờ kè khang trang, lối đi bộ ven sông, thảm cỏ xanh mướt… nhưng những con thuyền hoa vẫn neo sát bến, giữ nguyên tinh thần xưa cũ – sự giao thoa hài hòa giữa hiện đại và truyền thống, giữa đô thị và sông nước.

Tên gọi “Trên bến dưới thuyền” vì thế không chỉ là cách miêu tả không gian, mà trở thành một biểu tượng văn hóa – biểu tượng cho lối sống, ký ức và căn tính sông nước của vùng đất này.

Trong bối cảnh mô hình chính quyền địa phương 02 cấp được triển khai, công tác quản lý và tổ chức các hoạt động văn hóa – xã hội trên địa bàn Phường Phú Định (là một phần của Quận 8 cũ) bước sang giai đoạn mới, với yêu cầu vừa kế thừa giá trị truyền thống, vừa thích ứng linh hoạt với điều kiện thực tiễn. Trên dòng chảy đó, phường Phú Định tiếp tục là không gian tiếp nối tự nhiên của Chợ Hoa Xuân “Trên bến dưới thuyền”, nơi mạch nguồn văn hóa sông nước được duy trì và làm mới qua từng mùa xuân.

Trên nền tảng những giá trị đã được hình thành và bồi đắp qua thời gian, Phú Định không chỉ duy trì chợ hoa như một hoạt động mua bán theo mùa, mà còn gìn giữ đó như một không gian văn hóa sống, nơi kết nối ký ức – hiện tại – tương lai, phản ánh sinh động đời sống văn hóa của người dân địa phương, đồng thời góp phần lan tỏa hình ảnh Phường Phú Định trong tiến trình phát triển đô thị gắn với bản sắc sông nước.

Và cứ thế, bên dòng kênh Tàu Hủ, câu chuyện “trên bến dưới thuyền” vẫn tiếp tục được kể – lặng lẽ, bền bỉ, để mỗi mùa xuân về, hoa lại nở trên sông, ký ức lại neo bến giữa lòng thành phố./.